FAQ

1. Co należy zrobić, jeśli zetkniemy się z korupcją?

 Należy się upewnić, czy informacja o korupcji jest prawdziwa. Jeśli tak, to warto znaleźć świadków i sprzymierzeńców - osoby, które zechcą zeznawać przed sądem, a także będą dla Ciebie wsparciem moralnym. Warto zaangażować w sprawę jak najwięcej osób.
Koniecznie trzeba zwrócić się do przełożonego osoby, o której wiesz, że jest skorumpowana. W przypadku gdy nie ma przełożonego, a istnieje jakieś ciało nadrzędne, któremu dana osoba podlega - jak na przykład zarząd czy rada nadzorcza - przedstawić im swoją sprawę.
Jeśli sam jesteś funkcjonariuszem publicznym, poinformuj bezzwłocznie przełożonego na piśmie o złożonych Ci przez klienta "propozycjach". Należy żądać wsparcia i ochrony ze strony przełożonych.
 Jeśli jesteś przekonany, że doszło do korupcji należy o tym fakcie zawiadomić właściwy Wydział do Walki z Korupcją działający przy Komendzie Wojewódzkiej Policji. W sprawach poważniejszych należy zawiadomić Centralne Biuro Antykorupcyjne (tel.: 022 694 75 47, adres; Al. Ujazdowskie 9, 00-583 Warszawa).

 Jeśli obawiasz się, że twoja sprawa zostanie zlekceważona można zainteresować nią także lokalne media (prasę, radio, telewizję) i organizacje pozarządowe takie jak polski oddział Transparency International (Tel.: 022 - 828 92 43/44, adres:ul. Ordynacka 9 pok. 33, 00-364 Warszawa) czy Program przeciw Korupcji Fundacji im. Stefana Batorego (tel.: 022 536 0257, adres: ul. Sapieżyńska 10a, 00-215 Warszawa).

2. Czy można zmierzyć korupcję i jaka jest jej skala w Polsce?

 Bardzo trudno jest zmierzyć korupcję. Jest to zazwyczaj relacja między dwojgiem osób i żadna z tych osób nie jest zainteresowana jej ujawnieniem. Tak więc statystyki policyjne pokazują raczej skuteczność organów ścigania w wykrywaniu czynów korupcyjnych, niż ich prawdziwą skalę.
 W tej sytuacji poziom korupcji mierzy się na podstawie wyników różnego typu badań socjologicznych. Międzynarodowa organizacja do walki z korupcją - Transparency International stworzyła Indeks Percepcji Korupcji i co roku ogłasza ranking państw pokazujący poziom postrzegania korupcji w badanych krajach. Wyniki opierają się na danych pochodzących z kilkunastu różnych badań i sondaży przeprowadzanych przez 9 niezależnych instytucji. Badanie przeprowadzane są wśród menedżerów oraz analityków, dane pochodzą od obywateli zamieszkujących dany kraj jak również od obcokrajowców żyjących w tym kraju.
Należy pamiętać, że Indeks Percepcji Korupcji nie oddaje faktycznego stopnia skorumpowania badanych krajów. Odzwierciedla on subiektywne postrzeganie zjawiska korupcji przez badanych w poszczególnych państwach.
 W Indeks Percepcji Korupcji Polska od lat lokowana jest w połowie rankingu (w 2006 r. 61 miejsce w skali od 1 do 163) i oceniana jako kraj stosunkowo mało przejrzysty (w 2006 r. otrzymaliśmy 3,7 punktu na skali gdzie 10 oznacza kraj postrzegany jako wolny od korupcji, a 0 - całkowicie skorumpowany).

Polska - wyniki w latach 2003-2006

3. Czy korupcja to wyłącznie łapownictwo?

 Nie, nie tylko, choć z nim głównie jest kojarzona. W Kodeksie karnym przestępstwa korupcyjne to oprócz łapownictwa w instytucjach publicznych (art.228, 229 kk), biznesie (art.296a kk), sporcie (art.296b kk), wyborach (art.250a kk) również płatna protekcja (art.230, 230a kk), nadużycie władzy lub uprawnień (art. 231, 296 kk), utrudnianie przetargu publicznego (art. 305 kk), oszustwo. Odrębne ustawy regulują i ograniczają inne zjawiska korupcyjne, które jednak nie stanowią przestępstw, takie jak konflikt interesów (np. ustawa o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne, tzw. ustawy samorządowe) czy nepotyzm (ustawa o pracownikach samorządowych, ustawa o pracownikach urzędów państwowych, ustawa o służbie cywilnej) oraz nieprzejrzyste wykorzystywanie środków publicznych (prawo zamówień publicznych).

4. Co to jest DIP?

 DIP oznacza prawo dostępu do informacji publicznej, które obowiązuje w Polsce od 2001 r. Polega ono na swobodnym dostępie zarówno do dokumentów urzędowych, jak i wszystkich informacji, które wiążą się ze sposobem wydatkowania pieniędzy publicznych. Dzięki DIP każdy, niezależnie od obywatelstwa czy wykonywanej pracy, może uzyskać wgląd do dokumentów lub otrzymać ich kopie od odpowiednich instytucji.

5. Na czym to polega w praktyce?

 Prawo DIP wymaga, aby wszyscy, którzy są zobowiązani do udostępniania informacji publicznej udzielili jej na wniosek złożony przez indywidualną osobę, instytucję, organizację czy przedsiębiorstwo. Niezależnie od tego urzędy i inne instytucje do tego zobowiązane muszą wprowadzać i uaktualniać informacje publiczne na specjalnie w tym celu prowadzonych stronach internetowych nazywanych Biuletynem Informacji Publicznej.

Więcej informacji znajdziesz na stronie Pozarządowego Centrum Dostępu do Informacji Publicznej www.informacjapubliczna.org.pl

6. Na czym może polegać edukacja antykorupcyjna w szkole?

 Rolą szkoły - choć nie zawsze o tym pamiętamy - jest przygotowanie wychowanków do życia w społeczeństwie i do roli mądrego, aktywnego i odpowiedzialnego obywatela. Wymaga to, oprócz umiejętności społecznych, stosowania norm i wartości regulujących życie społeczne, polityczne i gospodarcze. Korupcja to nie tylko łamanie obowiązującego prawa, ale także naruszanie norm i wartości życia publicznego, które często nie mają formalno-prawnego charakteru. Dlatego edukacja antykorupcyjna w szkole powinna oddziaływać zarówno na sferę poznawczą (wiedza), jak i emocjonalną (przeżycia i postawy) młodych ludzi. Uczniowie powinni znać podstawowe przepisy prawa o charakterze antykorupcyjnym obowiązujące w państwie demokratycznym, a także potrafić i chcieć korupcję rozpoznać oraz jej przeciwdziałać. Prezentowane przez samych nauczycieli i dyrekcję postawy (np. wobec korepetycji lub prezentów dla nauczycieli) oraz reguły obowiązujące w całej społeczności szkolnej (np. przejrzystość zasad oceniania).
 Edukacja antykorupcyjna jest skuteczniejsza, gdy jej elementy występują nie tylko w programie wychowawczym szkoły, ale także w programach nauczania różnych przedmiotów (historia, wiedza o społeczeństwie, etyka, filozofia, edukacja europejska). Okazją do refleksji nad wartościami życia publicznego mogą też być zajęcia z języka polskiego (analiza postaw bohaterów literackich), biologia (etyczny aspekt stosunku do przyrody, ochrona środowiska, stosunek do zwierząt), czy geografia (etyczny aspekt relacji człowieka do środowiska geograficznego). Na wczesnych etapach edukacji najważniejsze jest włączanie do programów nauczania takiej właśnie etycznej refleksji, początkowo w odniesieniu do małej grupy, rodziny czy szkoły. Później rozmowa na ten temat powinna obejmować szersze zjawiska społeczne, polityczne i gospodarcze na poziomie społeczności lokalnej, państwa i świata (np. Unia Europejska wobec korupcji, globalizacja a korupcja), włączając regulacje prawne i kodeksy etyki zawodowej. Zagadnienia związane z normami i wartościami demokratycznymi oraz zasadami etycznymi w działalności publicznej są od kilku lat obecne w podstawie programowej.

7. Czy młodzi ludzie mogą jakoś przeciwdziałać korupcji?

 Tak, każdy z nas - poprzez działania, projekty i akcje, nawet jeśli wyglądają one na mało znaczące - może w jakimś stopniu przyczynić się do walki z korupcją i nieprzejrzystością w życiu publicznym. Nie jesteśmy bezradni wobec korupcji i nieuczciwości! Możemy i powinniśmy im zapobiegać.
Oto kilka propozycji działań, które mogą podejmować młodzi ludzie.
- Promowanie uczciwości wśród swoich rówieśników w szkole Można zorganizować szkolną debatę na temat nieuczciwych zachowań wśród uczniów (np. o ściąganiu czy plagiatach). Uczniowie przygotowują scenki przedstawiające konsekwencje nieuczciwych zachowań. Dla młodszych uczniów warto zorganizować pogadanki lub warsztaty na temat uczciwości w szkole.
- Gromadzenie informacji na temat korupcji i jej zapobiegania W szkole należy poprowadzić zajęcia na ten temat. Warto zaglądać na strony internetowe publikujące raporty, artykuły i komentarze na temat życia publicznego w Polsce. Codziennie w prasie pojawiają się artykuły mówiące o przypadkach korupcji i jej zwalczaniu.
- Angażowanie się w lokalne działania W wielu miejscowościach - poza policją i prokuraturą - istnieją rozmaite organizacje i stowarzyszenia zajmujące się walką z korupcją. We współpracy z takimi lokalnymi instytucjami i mediami można zorganizować piknik antykorupcyjny. Warto przeprowadzić ankiety i wywiady wśród mieszkańców na temat korupcji i przejrzystości w lokalnych urzędach i opublikować jej wyniki.
- Zainteresowanie tym, co się dzieje w lokalnym środowisku Młodzi ludzie mogą śledzić informacje o decyzjach i działaniach swojego samorządu lokalnego: jak funkcjonuje, czy wszyscy są zadowoleni z jego funkcjonowania i poziomu usług komunalnych, czy urzędnicy szybko reagują w ich sprawach. Powinni też sprawdzać, jak wybierane są władze samorządowe i czy wypełniają obietnice składane wyborcom w czasie kampanii wyborczej.
- Reagowanie na każdy przypadek nieuczciwości Jeśli jesteśmy świadkami nieuczciwego postępowania, należy poinformować o tym odpowiednie osoby - rodziców, nauczycieli, urzędników czy policjantów. Nie można traktować tego jako donos. Tylko w ten sposób możemy skutecznie zadbać o sprawiedliwość i równość w życiu publicznym.

8. Kto prowadzi i wspiera edukację antykorupcyjną w Polsce?

 W Polsce istnieje wiele organizacji, które zajmują się walką z korupcją i promują uczciwość w życiu publicznym. Swymi działaniami obejmują całą Polskę lub środowisko lokalne. Organizują akcje edukacyjne, prowadzą kampanie informacyjne, doradzają obywatelom jak walczyć o swoje prawa, prowadzą monitoring działania instytucji i urzędów publicznych itp. Oto kilka najważniejszych stron, na których prezentowane są edukacyjne działania antykorupcyjne.
www.batory.org.pl/korupcja
www.hfhrpol.waw.pl
www.lgo.pl
www.fks.dobrestrony.pl
www.ceo.org.pl
www.globalethics.org
www.niedajelapowek.pl
www.transparency.org.pl
www.worldbank.org

9. Jak przejawia się korupcja w oświacie?

 W porównaniu z innymi obszarami życia społecznego zachowania korupcyjne w oświacie nie są tak poważnym problemem, jak w służbie zdrowia, administracji publicznej, czy na styku życia politycznego i gospodarczego. Niestety jednak i oświata nie uchroniła się całkiem od zachowań korupcyjnych, a przynajmniej sytuacji nieprzejrzystych i rodzących konflikt interesów. Do najczęstszych sytuacji korupcyjnych lub wiążących się z konfliktem interesów (nie tylko w Polsce, ale i na całym świecie) należą:

• zalecenie rodzicom zapłacenia za prywatne lekcje, podczas których nauczyciel - poza lekcją czy oficjalnym dyżurem - uczy materiału objętego programem nauczania
• skierowana do rodziców prośba o wniesienie opłaty na rozbudowę infrastruktury szkoły lub zajęcia pozalekcyjne
• przyjmowanie od uczniów i/lub rodziców prezentów
• zalecenie rodzicom kupienia podręcznika, wydanego przez wydawnictwo, które dało nauczycielom lub szkole jakiś "prezent".

W Polsce jednym z nierozwiązanych wciąż problemów pozostają korepetycje. Zjawisko to zostało obszernie opisane w raporcie Elżbiety Putkiewicz, Korepetycje - szara strefa, Instytut Spraw Publicznych, Warszawa 2005). Inne dyskusje związane z przejrzystością funkcjonowania szkoły dotyczą m.in. segregacji szkolnej, rekrutacji na studia, ściągania na sprawdzianach i egzaminach.

10. Jakie są skutki zachowań korupcyjnych w edukacji?

 System edukacyjny powinien działać na zasadach sprawiedliwości i równych szans. Korupcja w szkołach i na uczelniach zaprzecza tym pojęciom, niszcząc kapitał społeczny i zaufanie do instytucji publicznych. Nielegalne opłaty za przyjęcie do danej placówki czy zdanie egzaminu, opłacanie korepetytorów to duże obciążenie dla ubogich rodziców. Korupcja przy budowaniu lub remontowaniu budynków szkolnych obciąża budżet na edukację i w konsekwencji obniża jakość usług edukacyjnych. Zachowania korupcyjne związane z zakupem podręczników czy komputerów prowadzą do złych wyborów opartych na niemerytorycznych kryteriach, przez co pozbawiają uczniów dostępu do naprawdę najlepszych pomocy naukowych. Korupcja przy przyjmowaniu i awansowaniu nauczycieli negatywnie wpływa na jakość kształcenia i pozwala słabiej wykwalifikowanym nauczycielom i dyrektorom zająć stanowiska, do których nie są przygotowani merytorycznie.
 Najwyższą ceną jaką płacimy wszyscy za korupcję w edukacji jest jednak utrata zaufania. Jeśli młodzi ludzie przekonają się, że miejsce lub ocenę, w szkole czy na uczelni można sobie kupić, stracą do nich zaufanie i prawdopodobnie również w dorosłym życiu uciekać się będą do podobnych praktyk. A przecież właśnie w szkole takie postawy i zachowania uczniów, jak uczciwość i rzetelność powinny znaleźć szczególne wzmocnienie.

11. Jak przeciwdziałać korupcji w edukacji?

 Badania przeprowadzone przez Transparenty International w 10 krajach pokazały, że korupcja w oświacie związana jest z niskimi dochodami nauczycieli, nieprzejrzystym zarządzaniem szkołą, niską świadomością prawną obywateli oraz niewiarą w skuteczną walkę z przejawami korupcji. Zdaniem TI tylko nauczyciele odpowiednio opłacani, wyszkoleni i poważani, nie będą mieć skłonności do nadużywania swojej pozycji. Istotne także dla przeciwdziałania korupcji może być uczestniczenie społeczeństwa w zarządzaniu szkołą. Ponadto przejrzyste, bezstronne monitorowanie przez niezależne organizacje wpływa korzystnie na szkolne finanse i zwiększa zaufanie do szkolnej administracji. Należy także zwiększyć świadomość prawną obywateli - w wielu krajach, także w Polsce, od lat istnieją ustawy i przepisy antykorupcyjne, jednak obywatele ani ich nie znają, ani nie wiedzą, jak je stosować. Brak widocznych sankcji za przestępstwa korupcyjne sprawia, że tracą wiarę, że korupcję da się skutecznie zwalczyć. Potrzebny jest stały nacisk społeczeństwa na policję, sądy i inne instytucje, by skuteczniej wykrywały i karały przypadki korupcji. Warto także zniechęcać uczniów i rodziców do wręczania łapówek i innych bezprawnych opłat oraz do zgłaszania przypadków korupcji na wszystkich szczeblach edukacji.
 Więcej informacji na temat korupcji w oświacie znajdziesz w raporcie Okradanie z przyszłości: Korupcja w klasach, Transparency International www.lpp-uerj.net/olped/documentos/1569.pdf